Instytut Filologii Polskiej Językoznawstwo polonistyczne Porady językowe Słownictwo

Czy słowo „kraszanka” znaczy to samo co słowo „pisanka”?

Zygmunt Gloger w Encyklopedii staropolskiej tak rozstrzyga tę kwestię: „…między »pisankami« i »kraszankami« ta jest różnica, że kiedy kraszanki są gładko pofarbowane, to pisanki są popisane czyli ozdobione rysunkami” (t. IV, hasło: „pisanki”).
O różnicy tej informują same nazwy, przyjrzyjmy się im zatem bliżej.
Pisanka to ‘jajko pisane’, jednak nie w takim sensie, jaki ma dzisiaj czasownik pisać ‘kreślić litery’, lecz w sensie pierwotnym tego słowa. Prasłowiański czasownik *pьsati używany był, zanim jeszcze Słowianie zaczęli posługiwać się alfabetem, a odnosił się do wydrapywania, wyskrobywania wzorów jakimś ostrym narzędziem (tak jak na pisankach, o czym wspomina Gloger: „Jako narzędzi do pisania używają szpilek, igieł, kozików, szydeł, słomek i drewienek”). Rozszerzyło się to na rysowanie i malowanie (wyraz prasłowiański pokrewny był z łacińskim pingo, pingere ‘kreślić, malować’, ten sam rdzeń – co już trudniej zauważyć – reprezentowany jest w rzeczowniku łacińskim pictura ‘malarstwo, obraz’, por. angielskie picture). Jeszcze Jan Kochanowski rymował „Dzbanie mój pisany, dzbanie polewany…”, mając na myśli naczynie pokryte jakimś wzorem. Specjaliści od malarstwa mówią o „pisaniu ikon” (za rosyjskim писать, które nadal odnosi się i do pisania, i do malowania). Ale we współczesnej polszczyźnie ogólnej dawny sens przetrwał wyłącznie w słowie pisanka ‘jajko ozdobione wzorami”.
Kraszanka to ‘jajko kraszone’. Nazwa ta odsyła do starej i mocno rozgałęzionej, zarówno formalnie, jak i znaczeniowo, rodziny słowotwórczej. Jądrem tej rodziny był prasłowiański rzeczownik krasa/kras o niejasnej etymologii. Niektórzy (Wiesław Boryś, Franciszek Sławski) wiążą go z praindoeuropejskim rdzeniem *ker- ‘palić (się), płonąć’ i wtedy pierwotnym sensem rzeczownika kras(a) byłby sens ‘kolor ognia, czerwień’. A że czerwień – barwa życia (nie tylko ognia, lecz i krwi) zdawała się naszym przodkom kolorem zarazem prototypowym i najpiękniejszym, stąd dalszy rozwój znaczeniowy, rozszerzenie do ‘kolor’ i przeniesienie na ‘piękno’. W języku staropolskim występowały już wszystkie te trzy znaczenia, tak w rzeczowniku, jak i w pochodnych od niego przymiotnikach krasy, później krasny/kraśny czy czasowniku krasić. Do znaczenia ‘czerwień’ odnosi się krasnoludek ‘ludzik w czerwonej czapeczce’ (choć etymolog Franciszek Sławski twierdzi, że to ‘człowieczek piękny, dobry’), do znaczenia ‘kolor’ – krasula ‘krowa kolorowa, łaciata’, do znaczenia ‘piękno’ – krasomówca ‘człowiek, który pięknie mówi’ (też u Mickiewicza i Słowackiego zapożyczona ze wschodu krasawica ‘piękna dziewczyna, kobieta’). Jest jeszcze czwarty sens widoczny w rzeczowniku okrasa (też: krasić ‘zaprawiać jedzenie tłuszczem’). Czy chodzi tu wyłącznie o ozdabianie, wzbogacanie pożywienia, czy może tłuszcz – przeciwnie niż obecnie – najogólniej kojarzył się z pięknem? W każdym razie interesująca nas kraszanka nawiązuje do sensu ‘kolor’, oznaczając jajko (jedno)kolorowe, malowane (bez wzorów).

Jolanta Maćkiewicz

Ostatnio modyfikowane: 20.08.2009



Pozostałe porady